Kadim Dostlar ™ Forum: Hacivat - Karagöz l Diyaloglarý - Karagöz Metinleri - Karagöz Metinlerinin Yapýsý - Kadim Dostlar ™ Forum

Hacivat - Karagöz Diyaloglarý























Kaynak: Milli Kütüphane

	Otel, Pansiyon, Tatil, Gezi, Seyahat ve Konaklama Rehberiniz Bütçenize uygun, keyifli bir tatil için size gezi, seyahat ve konaklama tavsiyeleri: Otel Tanıtımları, Pansiyon Tanıtımları, Tatil Tavsiyeleri, Konaklama Tavsiyeleri, Ülke Tanıtımları, Seyahat Alternatifleri, Şehir Tanıtımları, Tarihi Eserler, Antik Kentler

sitenize yeni üye oldum kýzýmýn derslerini sizin sayesinde bulacaðým sizlere teþekkür ederim. bize bu þansý tanýdýgýnýz için çok teþekkür ederim

Hoþgeldiniz sevsay Ne mutlu ki bize sizlere yardýmcý olabiliyoruz, biz teþekkür ederiz.. Ýyi forumlar

Karagöz Metinleri



Karagöz dramatik bir yaratýcýlýk gereksinir doðaçlamaya açýk olmakla birlikte bu metin yazýmýný zorunlu kýlar.







Karagöz



Yaygýn anlayýþa göre,bilindiði gibi anonim bir sanat deðildir ve metinli bir sanattýr.

Namýk Kemal'den baþlayan geleneksel tiyatroya önyargýlý bakýþ, Memduh bey, Katip Salih gibi kendi metinlerini kendi yaratan gerçek sanatçýlarý görmezden gelmiþtir. Bu kiþilerin bizzat kendilerinin olan bu metinler basit birer el yazmasý sýnýflandýrmasýyla kütüphanelerde bekletilmektedir.

Bu bakýþ açýsýyla Tiyatro tarihimizde yazýlý tiyatronun batýdan geldiði önyargýsý hala devam etmektedir. Bunu kolaylaþtýran, Tanzimatla birlikte horgörülen bu sanatýn gittikçe raðbetini yitirerek zanaatkarlar eline düþmesidir..Oysa geleneksel olarak bilinen ve elimizde metni bulunan bir "karagözün aþýklýðý " oyununun tüm nazým bölümlerinin kusursuz bir edebiyatçý elinden çýkmýþ olduðu ortadadýr. Bu divan þiirlerinin anonim olarak tanýmlanmasý ne kadar gülünçse bu sanatý bugün yaþatmaya çalýþan deðerli ustalarýmýzýn ancak zenaatçý bir geleneði bize taþýmalarý da ayný oranda acýklý bir durumdur..

Karagöz oyunlarýnýn belli bir formatý olmasý da onun özgün yaratýma kapalý olduðunu göstermez Týpký belli formatlarda metin üreten Aristofanes ve Sofokles gibi (bilindiði gibi komedya ve tragedya da ancak belirli kalýplara uyduðu sürece yetkin sayýlýyordu Atina da ve hepsi ayný kalýpla yazýlmýþtýr)..Kýsaca karagöz sanatçýsý ayný zamanda bir metin yazarý yani dram sanatçýsýydý.

Bütün bunlara raðmen Karagöz bir halk sanatýdýr. Onu halk sanatý yapan anonimliði deðil, ayný çaðlarda tumturaklý tiratlarla ,özenli bir dille yazýlýp oynanan oyunlarýn aksine, halk saðduyusunun çýkarsamalarýyla gerçeklere yaklaþmasý ve bunu halkýn diliyle teatrallaþtýrmasýdýr.

Karagöz metinlerinin oluþumunda yerleþik ve bugün kullanýmýnýn gitgide bozulduðu çok önemli bir kurgu sözkonusudur. Bu kurgu metinlerin tek baþlarýna okunduklarýnda ortaya çýkmadýðýndan, geleneðin aktarýmýnda oluþan kesintiler nedeniyle metinlere yönelen oynatýcýlar bunlarý gereksiz gördüklerinden olacak, uygulamalarýna almamýþlardýr.





Tuzsuz




Bu aþamalý, konsantrasyonu yükseltmeye yönelik geçiþ parçalarýnýn yokluðu oyunlarýn akýþkanlýðýný zayýflatmýþ, bir de buna güncelleme sorunu eklenince ,üslup ve dil gözetilmeden yapýlan sadeleþtirmeler bu oyunu daha da çelimsizleþtirmiþtir. 1970 li yýllarda Türk tiyatrosunun geleneði yeniden keþfetme çabalarý içinde ele aldýðý miras iþte bu zaten çoktan sanatsal düzeyini yitirmiþ textlerden oluþuyordu. Bu dönemin oyun yazarlarýnýn kimilerinin baþarýlarý metinlerden çok kendi çocukluk deneyimlerini kaynak olarak almalarýdýr.

Oyunlarýn seslendirilmesi konusunda son geleneksel temsilcilerden Muhittin Sevilen (Küçük Ali) ise çocuk tiyatrosu çerçevesi içinde gösterilere zorlandýðýndan ,bu sanatý yaþatmakla yaþamak arasýndaki sýkýþýklýkta elinden gelenin en iyisini yapmýþa benziyor. Bu, performansta belki bu yüzyýlýn en büyük ustasýnýn, özgün olmamakla birlikte geleneði text olarak bize ulaþtýrmak için verdiði çabada bellidir.Kültür bakanlýðýnca yayýnlanmýþ bu Karagöz metinleri kitabý Cumhuriyet dönemi karagözümüzü anlamak için en büyük ipucudur.

Küçük Ali'nin bu metinlerde sezgisel olarak vazgeçmeyip güncellediði bölümler , ve bizim ýsrarla vazgeçilmesinin cýlýzlaþtýðý iddiasýnda olduðumuz bu karagöz metni ne menem bi þeydir biraz göz atalým:


Karagöz Metinlerinin Yapýsý:


Perdenin Açýlýþý






Frenk - Karagöz




Karagöz oyunlarý kamýþtan çatlatýlmýþ bir düdüðün çalýnmasýyla baþlar. Nareke adýný verdiðimiz bu düdükle kurulu olan dekorun tam ortasýndaki göstermelik adýný verdiðimiz görüntü kalkar. Burada düdüðün çalýnýþý oyunun baþladýðýnýn bir sesli uyarýsý olmakla birlikte az sonra semai ile gelecek Hacivatçýn bu semai'sinin makamýna bir öngiriþ niteliði de taþýr. Bunu velvele adýný verdiðimiz tefin titreþtirilesi sonlandýrýr ve Hacivat semaisi baþlar.

Gelenek olarak ilk dize ardýndan Hacivat perdeye gelir ve semaisini bitirir. Semailer genel olarak aþk,sevgi ve muhabbet üzerinedir. Burada önemli noktalardan biri anlamsal olarak bu dizelerin tanrýsal aþk a yönelik yoruma da açýk olmalarýdýr.En yaygýn semailerden biri Dellalzade Ýsmail Efendi'nin yegah aksak semaisi Benim Afeti Cihaným dýr:

Benim afet-i cihaným
Yoluna feda bu caným
Dili dost kalbi düþmaným
Aman etme bu eday
Beyim etme bu cefayý
Kulunum senin ezelden
Mailim can-ü gönülden
Severim ne gelir elden
Aman etme bu edayý
Beyim etme bu cefayý

Hacivat'ýn semasý bitince iki kez tanrýnýn adýný tekrar ederek konuþmaya baþlar:

Hay Hak!

Ve Karagöz oyununun ne olduðu nasýl seyredilmesi gerektiði üzerine gazel formunda yazýlmýþ bir aruz þiiri okur. Bu çoðu kez hayalinin kendi yazdýðý bir þiirdir fakat sonralarý belli perde gazelleri anonimleþmiþ usta çýrak iliþkisinde olmazsa olmaza dönüþmüþtür. Perde gazeli dediðimiz bu gazellerin olmazsa olmazý Kemteri'nin dir:

Nak-þ ý sun'un remz-ider hüsnünde rüyet perdesi
Hace-i hükm-ü ezeldendir hakikat perdesi
Her neye iman ile baksan olur iþ aþikar
Kýlmýþ istila cihana hab-ý gaflet perdesi
Bu hayal-i alemi gözden geçirmektir hüner
Nice kara gözleri mahv etti suret perdesi

Perde gazeli ardýndan Hacivat perde duasýna baþlar bu duada seyircilere iyi dileklerde bulunur :

Huzur-u hazýran
cemiyyet-i irfan
vakt-ý safay-ý merdan
laindir dinsizdir bi edeptir þeytan
þeytaný þerrinden sýðýnýrým ol hakkýn birliðine
dua ederim bizi seyre gelenlerin selametine
Dua'nýn ardýndan Hacivatçýn müzik anlamýnda bir gazel okumasý adettir
Bu yine dostluk ve sevgi üzerine bir anlam taþýr. Bazen bu bir beyit olarak okunup geçilir :
Nadanlar eder sohbeti nadanla telezzüz
Divanelerin hemdemi divane gerektir
Diyelim iþimizi mevlam rast getire!

Hacivat bundan sonra TEGANNÝ' ye yani karagözü kýzdýran o makamlý cümleyi tekrar etmeye baþlar:


YAR BANA BÝR EÐLENCE MEDET!

Klasik Atina tiyatrosunun prologos bölümünün çok daha geliþmiþ bir biçimi olan bu giriþ dikkat edilirse baþtan sona nazým dýr. Divan þiirinin en akýcý ve duygusal anlatýma olanak veren gazel ile baþlayan monolog gittikçe daha serbestleþerek akar.






Aþýk Hasan




Teganniye gelindiðinde ise adeta sýfýr noktasýnda sonlanýr. Yapýsal çözümlemede kolayca mýrýldanýlabilen semai de göz önüne alýnýrsa, gerilime yönelik bir süreç deðil gerilimi sonlandýran bir süreçle karþý karþýya olduðumuz ortaya çýkar. Hacivat'ýn perdeyi açmasý olarak tanýmlanan bu bölümün dizimsel (syntagmatik) yapýsý uzam zaman ve kiþi çatýþmalarýnda yanlýzca duygusal ve düþünsel aksiyona yönelmiþtir. Herhangi bir olay, durum, kiþi belirtimi olmaksýzýn yani mantýksal önermelerin ötesinde felsefi bir süreçtir. Bu süreç seyirciyle paylaþýma yönelik bir biçemle de bezenmiþtir. Bu dizgeyi adlandýrmak kuþkusuz göstergebilimcilere býrakýlmalýdýr ama yine de burada bir adlandýrma ile karþý karþýyayýz.

Narekenin ve ardýndan semainin giriþi dikkatin en kaba yoluyla çekilmesine yöneliktir. Semainin ritmiyle seyircinin düzensiz tepkileri tek bir noktada düzenlenmeye baþlar ve bu ritim gittikçe düþürülerek konsantrasyonda ulaþýlabilecek en üst nokta zorlanýr.

Seyirci gözüyle bakýldýðýnda bu süreçte herhangi bir fiziksel aksiyon öne çýkmadýðýndan ,Hacivat da Karagözün Hacivat'ý olarak algýlanmaz. Sanki konuþan perdenin kendisidir ve doðrudan seyircide içselleþmeye çalýþýr.

iyi güzel de peki bu güne kadar bilinen bizim geleneksel tiyatromuz özdeþleyici kýrar tezi yanlýþ mý? Hayýr ama sadece biraz basit bir tanýmlama. Çünkü olmayan birþey, kýrýlamaz da elbet.*

Ve teganni, yani 'yar bana bir eðlence medet!' artýk bu bir oyundur uyarýsýyla bu süreci kýrýp diðer bir sürece baþlar. Bu süreç fiziksel aksiyonun taraflarýný ortaya koyacak olan Karagöz'ün perdeye indirmesidir. Bu müziksel söyleyiþ gittikçe yaygaraya dönüþerek karagözün çýldýrasýya kýzmasýna neden olacak, Karagöz Hacivat'ý susturmak için aþaðý atlayacak ve kavga ettikten sonra Hacivat gidip karagöz yanlýz kalacaktýr. Bu, gerilimi de aþan, artýk açýkça bir kavga sahnesi olan bölümün sonunda Karagöz'ün þiirsel tiradý seyirciyi tekrar bilinç düzeyine taþýyacak þekilde aþaðý çeker:

Ahhh öldüm...bittiiiim..
eski hasýrlar gibi yerlere serildim..
seni gidi utanmaz arlanmaz keçisakallý...
mum bacaklý kerata seni
bak gelsin ben ne yapacaðýmý bilirim.

Evet seyirci gerilimden dinginliðe tekrar inmiþtir ama bir farkla, artýk belirgin bir aksiyon içindedir ve taraflarý da ortadadýr;.taraflarýn yani Karagöz le Hacivatçýn kiþilik ayrýntýlandýrmasý ise Hacivatçýn tekrar perdeye giriþiyle baþlayan MUHAVERE (söyleþi )bölümünde ortaya çýkacaktýr.


* Hatta bunu çok sýklýkla yapmak isterseniz, çok daha güçlü ve hýzlý duygulanýmlar (gerilimler) kurgulamak zorunda kalýrsýnýz. Epik dramaturginin biçimsel sorunu da özdeþleyici kýrmak deðil çok güçlü özdeþleyiþlere çok kýsa süreçlerde ulaþmaktýr.

Karagöz Metinleri - Muhavere




Muhavere, genellikle Karagöz ve Hacivat'ýn birlikte söyleþisi anlamýnda Karagöz oyunlarýnda ikinci bölümdür. Kelime ayný zamanda geleneksel tiyatromuzda her tür ikili konuþmayý belirtirken de kullanýlýr. Karagöz oyunlarýnda kastedilen ise salt konuþmayý içeren, herhangi bir eyleme fazlasý ile olanak tanýmayan ve/veya baðlý olmayan oyunun ikinci bölümüdür.

Bu bölümün en önemli özelliklerinden biri, oyunun olay dizisinden tümüyle baðýmsýz olmasýdýr, gerçi kimi muhavereler oynanacak öykü ile baðýntýlý seçilse bile bu baðýmsýzlýklarýný yitirmezler. Mukaddeme, yani giriþ bölümünde taraflarý verilen kiþileþtirmenin bu bölümde ayrýntýlandýrýlmasý gerçekleþir. Karagöz ve Hacivat'ýn kiþiliklerinin betimlenme sürecidir bu. Karþýlýklý söyleþide yavaþ yavaþ geliþtirilen bir gerilim ve bu gerilimin yine Karagöz'ün Hacivat'ý tokatlayarak kovmasý ile sonlanmasý vardýr.

Oyun kahramanlarýnýn özlüklerinin açýða vurulduðu muhavere, nasýl olmaktadýr da tümüyle söze dayanmakla birlikte seyirlik bir keyif oluþturabilmektedir? Muhaverelerin metin olarak önemi de buradadýr. Bu konuya girmeden önce Muhavereler hakkýnda genel bir bilgi sunmak konunun kavranmasýna yardýmcý olacaktýr sanýyorum.

Muhavereler belli bir olay aksiyonu içermese de konuþmanýn bir konusu olmasý itibarý ile geleneksel daðarcýkta belli sayýda saptanmýþtýr. “Bugüne kadar yapýlan araþtýrmalara göre Muhavere konularýnýn sayýsý 60 kadardýr.”

Bugün elimizde olan kayýtlara göre bazýlarý þunlardýr:

Akýl, Babam Öldü, Bilmece, Ýftar, Ýsim deðiþtirme, Masana, Musiki, Rüya, Turþu, Yazý,Ham hum Þaralop, Evet efendim, Sahte hasta, Yalan küpü, Gül, Öyle mi derler, Hayýr Hiç, Çiviye Takýlma, Kuyruklu Yalan, Çifte Karagözler, Hovardalýk, Þairlik, Sebze sülalesi, Helva, Oyun,Yemek Tarifi, Ýstanbul'un Sokaklarý, Gazeteci, Ýlaç, Kahve Kutusu, Arap Köle, Haneler,Tulum...vb

Muhaverelerde alýþýlmýþ biçim Hacivat'ýn bilgiç öneri ve sözlerinin Karagöz tarafýndan yanlýþ anlaþýlmasýdýr. Bunun dýþýnda Hacivat'ýn söylediklerini Karagöz'ün deforme ettiði, yada baþka þahýslarýn muhavereye girdiði, karþýlýklý olarak her sözden sonra birbirlerine vurduðu muhavereler de bulunur. Perdeye gelip, söz söyleyip giderek, arka arkaya sýralý diyaloglardan yada deyiþlerden oluþan muhavereye “Gel Geç” muhaveresi denir. Genellikle bir beyit söyleyip giden Hacivat'tan sonra Karagöz gelip beytin nazým formunu bozmadan, sözlerini gülünçleþtirerek söylemesi þeklinde ortaya çýkar. Muhavereye baþka tiplerin girmesi ile de “Ara Muhaveresi” dediðimiz muhavere oluþur. Burada tipler ile Karagöz'ün konudan baðýmsýz söyleþisi vardýr. Çoklukla tek baþýna kullanýlmaz ve muhavere arkasýna eklenir.

Muhaverelerin konularý için herhangi bir sýnýrlama yoktur, kimi kez Hacivat'ýn Karagöz'e bir iþ konusunda eðiticilik taslamasý konusu olur. Kimi kez ise Hacivat Karagöz'ün bilgisizliðiyle alay eder. Ortaoyununda da gördüðümüz rüya anlatama karagöz muhaverelerine de vardýr, bu muhaverelerde Karagöz bir rüyasýný gerçek gibi anlatýr Hacivat inanmýþ bir þekilde dinler, sonunda rüya olduðu anlaþýlýr. Konularýna göre Muhaverelerde bir sýnýflandýrma yapmak bu nedenle güçtür. Kimi kez baþlý baþýna bir oyun olabilecek konular dahi muhaverelerde bulunabilir. Kimi incelemeciler öyle muhaverelerin eskiden baþlý baþýna bir oyun olduðunda birleþirler. Gerçekten de Gül muhaveresi aþýklar oyununu çaðrýþtýrmaktadýr ve dalyan muhaveresi Balýk oyunu ile ilintili gibi görünür. Yine Hamam muhaveresi Hamam oyununu çaðrýþtýrýr.

Günümüze yazýlý kaynaklara geçmeden gelen muhavereler de vardýr. Bunlar çoðu kez açýk saçýklýklarý nedeniyle derlenmemiþ yada derleyicilerin bilgilerine sunulmamýþtýr. Beyefendi muhaveresi böyledir. Kimi muhavereler de aslen tek baþlarýna birer uzun muhavere olmalarýna raðmen kýsalarak baþka muhaverelerle birleþik olarak bulunmaktadýr. Kimi muhavereler ise hareket komiðine daha yakýn olduðundan ve Ortaoyunu'nda iþlenerek geliþtirildiðinden, Karagöz perdesinde artýk kullanýlmamaktadýr. Çünkü artýk perdede deðil canlý oyunda tat verecek deðiþikliklere uðramýþtýr. Zurna muhaveresi bunlardan biridir.

Sadece Ortaoyunu deðil tüm seyirliklerimizde bu muhaverelerin deðiþik varyasyonlarý görülür. Karagöz sanatçýlarýnýn bu türlerde daha yetkin gördükleri muhavereleri, tekrar Karagöz daðarcýðýnda ele almadýklarý anlaþýlmaktadýr. Karagöz muhavereleri, Ortaoyunu baþta olmak üzere , Tuluat Oyunlarý, El Kuklasý, Hokkabaz, hatta günümüz çaðdaþ oyunlarýnda dahi birebir kullanýlmýþtýr. Bunlarýn yaný sýra bugün elimizde olmayan fakat adý kayýtlara geçmiþ muhavereler de mevcuttur.

Dilde kullandýðýmýz her cümlenin bir entonasyonu vardýr. Cümlenin bir ezgisi, duraklarý vurgu alan sözcük ile bir müzik oluþur. Vezin yazýnýn temeli de buna dayanýr. Yukarýda muhaverelerin en önemli niteliði olarak bahsettiðimiz, sadece bir söyleþi olmasýna raðmen seyirlik bir keyif de vermesi bugüne kadar belki de gözden kaçmýþ en önemli sorunun cevabý buradadýr. Karagöz muhaverelerdeki diyaloglarda sözün mutlaka yazýnsal bir tartýmla iþlenmesi söz konusudur. Kimi kez giderek müziðe yaklaþan, hatta bazen baþlý baþýna ezgiyle söylenen diyaloglar görülür. Hayali'nin zamanlamasý ve entonasyonu burada çok önemlidir. Sýklýkla rastlanan biçim muhaverelerde Hacivat'ýn söylediði bir cümleyi, ayný entonasyonda Karagöz'ün karþýlamasýdýr. Karþýlýklý konuþmada giderek bir vezin oluþur ve iç uyaklara da dikkat edilerek bir nazým akýcýlýk ortaya çýkar. Bu giderek komik gerilimi arttýrýr ve son noktasýnda da muhavere biter. Bire bir vuruþlar gibi, yada bir sarkacýn geliþ gidiþi gibi cümleler arasý ikinci bir tartým oluþturur. Oynatýcý da giderek bu tartýmýn temposunu arttýrarak seyircide oluþan gerilimi pekiþtirir.

Bu sadece muhavere bölümünde de ortaya çýkmaz, yukarda bahsettiðimiz gibi muhavere her tür karþýlýklý konuþma demektir. Karagöz'ün FASIL bölümünde de bu söz sanatlarýnýn tümünü kullandýðýný göreceðiz. Þimdi birkaç örnekle bu þiirsel diyalog biçemini kavramaya çalýþalým:
Hacivat'ýn bir cümlesini Karagöz'ün ayný vezinle birebir olarak baþka sözcüklerle Karþýlamasýdýr. Zaman zaman diyalogun akýþý gereði kesintiye uðrar yada baþka bir þiirsel biçime dönüþür.


Hacivat :-Gel benim gönlümün hasýlý!
Karagöz (pencereden)-Gelemem burnumun mayasýlý!
Hacivat :-Gel benim Serv-i bülendim!
Karagöz:-Gelemem sümüklü efendim!
Hacivat :-Gel benim gönlümün eðlencesi!
Karagöz:-Gelemem kokmuþ çarþý iþkembesi!
Hacivat :-Gel benim avare gezenim!
Karagöz:-Atlarsam beynini ezerim!
Hacivat :-Gel benim canýmýn caný!
Karagöz:-Hoþ geldin sefa geldin fýndýk sýçaný!
Hacivat :-Merhaba lapa tenceresi!
Karagöz:-Hoþ geldin hela penceresi!




Baþka bir örnek


Hacivat :-Eh bana da okursun artýk!
Karagöz:-Okurum.
Hacivat :-Nasýl okursun?
Karagöz:-Sülalene okurum!
Hacivat :-Aç bakayým ellerini.
Karagöz:-Açtým.
Hacivat :-Ah benim Hacivat'ým.
Karagöz:-Ah benim Hacamatcým
Hacivat :-Dikkat et! Ah benim Hacivat'ým
Karagöz:-Ah benim Hacivat'ým
Hacivat :-Nur içinde yatasýn.
Karagöz:-Nuri ile Yatasýn
Hacivat :-Hangi Nuri?
Karagöz:-Çingene Nuri!
Hacivat :-Nur içinde yatasýn!
Karagöz:-Nur içinde yatasýn.
Hacivat :-Rahmet okunsun canýna!
Karagöz:-Ahmet okusun canýna!
Hacivat :-Ne yapýyorsun?
Karagöz: -Sen öyle dedin!
Hacivat :-Rahmet okunsun canýna.
Karagöz:-Rahmet okunsun canýna!
Hacivat : -Topraðý da bol bol olsun.
Karagöz:-Topraðýn da bom bok olsun!


Baþka bir örnek


Hacivat :-Ben böyle mala-yani sözlerden hoþlanmam.
Karagöz:-Ben de manav yani den hoþlanmam.
Hacivat :-Ýstifadeli söz söylemeli.
Karagöz:-Ýstifan aða ile hesap mý görmeli?


Bu biçim tek baþýna bir muhavereye yayýlabileceði gibi, kimi kez muhaverelerin arasýnda yada sonunda ortaya çýkabilir. Görüldüðü gibi metinde bu, basit bir yanlýþ anlama olarak ele alýnamaz. Yanlýþ anlamanýn dilsel tartýmda sunulmasý söz konusudur. Söz ün iþlenmesi onun da ötesinde adeta bir müziðe dönüþmesidir muhavereler. Burada vezin olarak çoklukla aruza uyulmuþtur. Ama sayýldýðýnda hece ile de uyum saðladýðý görülecektir.

Hacivat :-Hukuk?
Karagöz:-Guguk!
Hacivat :-Servet-i fenni?
Karagöz:-Servet efendi!
Hacivat :-Ýlm-i riyaziye
Karagöz:-Otur piyaz ye!
Hacivat :-Cebir!
Karagöz:-Bak iþte ben cebre gelemem birader!

Hece olarak çözümlersek:

2/2 5/5 6/6 olarak ikili sýralar karþýmýza çýkar uyak olarak da a/a b/b c/c
son cümlede akýþ deðiþir.
Þimdi baþka bir biçim görelim:

Yukarda bahsettiðimiz vezin tekrarý Hacivat'ýn söylediði bir beyit, dize yada dörtlüðe Karagöz'ün baþka bir beyit ile yanýt vermesi biçimde de ortaya çýkar.

Hacivat :-

Çekip cam-i meyi nüþ eyleyip ta mest olup yattým
Teselli-bahþ olup dilden gam ü efkarý hep attým
Düþümde haneme teþrife raðbet eyledi canan
Þaþýrdým fikrimi rüyun görünce aklýmý oynattým
Karagöz:-
Çekip bir hayli zahmet kendimi bir yana dar attým
Pazarcý görmesin deyü kaçarken laðýma battým
Ne hal ise eve geldikte yattým yok yatak yorgan
Geniþçe bir nefes aldým düþümde maymun oynattým

Gel Geç muhavereleri de bu sýnýflandýrmaya girer:

Hacivat (gelir)-Þehvelendim ah efendim hoþu hoþu hoþ geldin!(gider)
Karagöz (gelir)-Kehlelendim sirkelendim cumbulu bumbul boþ geldin! (gider)
Hacivat: (gelir)--Ahu gözlüm inci diþlim hoþu hoþu hoþ geldin! (gider)
Karagöz: (gelir)-Ayý gözlüm kazma diþlim hoþu hoþu hoþ geldin! (gider)
Hacivat : (gelir)-Beni nigahýna esti o nazlý yaaaaar! (gider)
Karagöz: (gelir)-Hacivat kahveden kovulmuþ, bunda bi hal vaaaar! (gider)

3) Kimi kez karþýlýklý söyleþi tam bir müzikaliteye taþýnýr. Hacivat ve Karagöz birbirleri peþi sýra ayný ezgide cümleler kurarlar. Burada da giderek tempoyu arttýrarak oynatmak gerekir, bu komik gerilimi arttýracaktýr.

Hacivat :-Madem isimlerimizi deðiþtirdik, þimdi makam ile ezberleyelim.
Karagöz:-Hadi ezberleyelim.
Hacivat :-Meeeeeersin Karagöz!!
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat!
Hacivat :-Mersin mersin Karagöz!
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat!
Hacivat :-Ne yersin Karagöz?
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat!
Hacivat :-Annen ne yer Karagöz?
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat!
Hacivat :-Baban ne yer Karagöz?
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat
Hacivat :-Çoluk çocuk Karagöz?
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat
Hacivat :-Halan ne yer Karagöz?
Karagöz:-Süpürge sapý Hacivat
Hacivat :-Sülalen ne yer Karagöz
Karagöz:-Süpürge .....ha ne? Vay terbiyesiz........(vurur)

Metinler ilk kez okunduðunda bu öðelerden yoksun gibi görünen gizli vezinler vardýr. Metinlerin bu niteliklerinin gözden kaçmasý seslendirme biçeminin(üslubunun) bilinmemesinden kaynaklanmýþtýr. Günümüz Türkçe'si ile okunduðunda bu vezin ortaya çýkmaz. Bu nedenle bunun dilin eskiliðinden kaynaklandýðý sanýlmaktadýr, oysa bu üslup geçmiþte de(yani bu metinler kayda alýndýðýnda da) günlük dilden çok farklýdýrlar. Fakat yine de dikkatle bakýldýðýnda kimi kez uyaklý kimi kez iç uyaklý bir yapýnýn burada da ortaya çýktýðý görülür. Birebir hece ve aruz ölçüsü olmamakla birlikte serbest bir akýþ, adeta karagöze özgü yeni bir teatral vezin ortaya çýkmaktadýr.

Hacivat :-Bana bak Karagöz yýllardýr Küþteri meydanýndayýz, hiç aklýma gelip sormadým senin adýn var mý?
Karagöz:-Benim ne atým var, ne katýrým.
Hacivat :-Yahu onu sormuyorum, ismin nedir onu soruyorum.
Karagöz:-Sen afyonu fazla kaçýrmýþsýn birader, yahu benim adým Karagöz deðil mi?.
Hacivat :-Caným o lakap.
Karagöz:-Þimdi geliyor tokat!
Hacivat :-Dinle: Bir çocuk dünyaya gelir.
Karagöz:-Gelir!.
Hacivat :-Ziya yý görür.
Karagöz:-O benim iþime gelmez.
Hacivat :-Niye o?.
Karagöz:-Borcum var.
Hacivat :-Kime?
Karagöz:-Bakkal Ziya'ya.
Hacivat :-Hay külhani, ebe göbeðini keser, yýkarlar tuzlarlar.
Karagöz:-Buzdolabýna atarlar.
Hacivat :-Niye?
Karagöz:-Kokmasýn diye.
Hacivat :-Sararlar sarmalarlar, kundak yaparlar.
Karagöz:-Altýna da kibrit yakarlar, pufffffff!
Hacivat :-Ne yapýyorsun?
Karagöz:-Sen söyledin.
Hacivat :-Akþam üstü ezan vakti, çocuðun babasý kulaðýna bir þey söyler, Baban da sana da söyledi mi?
Karagöz:-Söyledi.
Hacivat :-Ne dedi bakiyim?
Karagöz:-Gittiðin yerde açýkgözlük yap dedi.


Örneklerle ortaya koyduðumuz gibi, karagöz metinlerinin kendine özgü bir dil biçemi söz konusudur. Halk Tiyatromuzun en eski türü olan Karagöz bu biçemi yine halk edebiyatýmýzýn zengin çeþitlemeleri ve türlerinden damýtarak bir seyirliðin en önemli unsuru yapmýþtýr. Bugün dahi Anadolu sözlü edebiyatýnda ayný þiirselliði buluruz,.


Ýþte bir masal giriþi:


"Hak dost , Vali dost,
Bubamdam galdý bir eski post
Ben dikerim, o sökülü
Aras'na mada gibi pirele sokulu......"

Atasözlerimizde de bu konuþma dýþý üslup kendini gösterir:

"Düðün olur iki kiþiye, kaygýsý düþer deli komþuya"

Dede Korkut kitabýnda aslen düzyazý olarak geçen bölümlerde de bu görülür:

"Oðlan anasýnýn sözün þýmardý.

Buðaç Big yirinden örü turdý, Kara Pulat öz kýlýcýn biline kuþandý, Að Tozluça katý yayýn eline aldý, altun cýdasýn koluna aldý........"

Burada "þýmardý" ile "kuþandý" da bir gizli ses benzeþmesi, "yirinden", "kýlýcýn", "yayýn" , "cýdasýn" da uyak, yine "biline", "eline", "koluna" da uyak söz konusudur.

Anadolu köy meddahlýðýnda da gerek anlatýmlarda gerek aradaki diyaloglarda bu þiirsel akýþ göze çarpar:

"-Bu dilekçe senin midir?
-Evet padiþahým.
-Ne hizmet elinden gelir?
Þevketlim saðolsun, þamdan aðasýyým.
Yani, emir govkan divanýnda odacýydým."

"midir" ile "gelir", "senin" ile "elinden", "padiþahým" , "aðasýyým" ve odacýydým birbirleri ile "uyaklýdýr". "Bu dilekçe senin midir" ile "Ne hizmet elinden gelir" in vezinleri de 8 er hecedir, "Þevketlim saðolsun þamdan aðasýyým" ile "emir govkan divanýnda odacýydým" da 12 þer hecedir.

Söyleyiþteki bu ritim ve uyak kullanýmý çocuk oyunlarýmýzdan, en karmaþýk edebi biçime kadar kültürümüzün vazgeçilmez parçasýdýr. Karagöz oyunlarýnda bu söz sanatlarýnýn teatralleþtirildiðini ve mizah ile yoðrulduðunu görürüz. Çoðu sanýya göre basit yanlýþ anlamalar ve söz oyunlarý gibi görünen bu diyaloglar aslen çok üstün bir yazýnsal niteliðin göstergesidir.

Halk Tiyatromuzun ana kaynaðý Karagöz metinlerinin dili kuþkusuz benim gibi bir uygulamacýdan daha çok akademisyenlerin ilgisini beklemektedir. Elde bulunan metinlerin çoðunun seslendirilmeleri bilgimiz dýþýndadýr. Bu nedenle kaynak olarak yazýmda bizzat derlediðim ses bantlarýný yada izlediðim oyunlarý kaynak alýyorum. Okuyucunun kimi kez düz bir metin olarak algýladýðý bu metinlerin pek çok diyalogu tam bir müzik melodisi olmasa bile yine de günlük konuþma dýþýnda bir seslendirmeye sahiptir. Týpký Shakespeare metinlerinin okunuþu gibi Karagöz metinlerinin de kendine özgü bir söyleyiþ biçemi vardýr. Bu biçemin yitimi geleneðimizle ilgili büyük bir erozyona sebep olmaktadýr. Günümüzde oynatýcýlar, kimi dile ait eski söyleyiþleri, bu niteliklerden haberdar olmadýklarý için kolaylýkla atýp, yeni deyiþlerle deðiþtirme yoluna gitmektedirler. Sözcüklerin eski oluþunun o günün gerektirdiði günlük kullaným zanný bu þiirselliðin yok olmasýna neden olmaktadýr.

Burada bir edebi eser olarak metin ve bu metnin bir oyun olarak sunulmasý konusu söz konusudur. Yazýya aktarýlamayan, yada dilin geliþimi ile erozyona uðrayan bir üslubun yeniden keþfedilmesi gerekmektedir. Muhavereler baþlýðýnda belirginleþen bu üslup aslen tüm karagöz metnine yayýlmýþtýr. Bu üslubun en önemli niteliði seyirci ile iliþkisinde ortaya çýkar. Her þeyden önce uyaklý söyleyiþ günlük konuþmadan çok daha fazla kalýcýlýða sahiptir. Diðer bir önemli nokta, bu metinlerin deneyim ile birlikte kesinlikle doðaçlamaya açýk oluþudur. Bu ise "o anda üretme" eylemini birebir seyirci ile paylaþmak demektir. Bir sanatsal sürecin yaratým aþamasýnýn paylaþýmýdýr bu ve sadece tüketici bir seyirci yerine üretimi paylaþan seyirci oluþturur. Bunun yanýnda üslubun popüler kültürle olan karþýtlýðý, oynatýcýyý sürekli olarak kolaycýlýktan uzak tutar.( tabi eðer bu üsluba uyuluyor ise, yoksa bugün pek çok oynatýcýnýn popüler TV þovlarý ve güncel reklam spotlarýný oyunlarýna aldýklarýný görmek mümkündür)

Sonuç olarak, kim ne derse desin, týpký bir Shakespeare Ýngilizcisi olduðu gibi, bu toplumun da seyirlik geleneðinde (bu geleneðin en eski biçimi Karagöz olduðundan böyle adlandýrýyorum ) bir Karagöz Türkçe'si vardýr. Bu nedenle derlenmiþ ve yazýlý olarak ulaþýlabilen Karagöz metinlerine, onlarýn seslendirilmesini düþünmeden "-Bunlar eski, sadeleþtirelim." önerisinde bulunmak, yalnýzca geleneðin deðil, geleceðin de yok olmasýna neden olacaktýr. Bu güne kadar uygulanan Kültür Politikalarýnýn da etkisi ile zaten yitirilenler pek geri gelecek gibi durmuyor. Konuyla ilgilenecek yeni nesiller bu nedenle "Müzelik Bir Karagöz Daðarcýðý" nýn arþivlenmesi, kaydedilmesi hatta eðer mümkünse yalnýzca eski metinleri oynatan ustalarýn yetiþmesini , bizzat bu iþin sorumlularýndan talep etmelidirler. Metinlerle yetinmeyip bugün yaþayan ustalar ve kimi bant kayýtlarýný inceleme fýrsatý bulanlar bunu çok daha iyi anlayacaklardýr. Asýl orijinal ortada olmadan onun modernleþtirilmesi de, güncelleþtirilmesi de söz konusu olmaz, üstelik güncellemek yerine sanatsal yaratý zaten yeni metinler oluþturmayý gerektirir. Sonraki yazýlarýmýzda bu konu üzerine daha ayrýntýlý duracaðýz.

Bu bölümde Karagöz oyunlarýnýn muhavere bölümünü ele aldýk. Biraz alýþýlmýþýn dýþýnda bir noktaya dikkat çekip, bir sav ileri sürdük. Fakat Karagöz metinleri ile ilgili yazýmýz burada bitmeyecek. Muhaverede saptadýðýmýz bu üslubun oyunun "Fasýl" bölümünde hangi biçimlerde ortaya çýktýðýný ve Karagöz oyunlarýnýn dramatik kurgusunu bir sonraki yazýmýzda ele alacaðýz.
Her ne kadar sürç-ü lisan ettiysek aff'ola


Hayali Alpay